“Alsof Proust zijn madeleine in lsd sopt”: ‘Verbruikt licht’ van Lara Pawson is een boek vol excessen dat onder de huid kruipt ★★★★☆
Als de pepermolen aan een handgranaat doet denken en de kookwekker martelfantasieën oproept, weet je dat je te maken hebt met een boek over trauma.
26 juni 2025 om 23:59
Aan haar keukentafel zet een vrouw de kookwekker op 1 minuut en dwingt zichzelf te visualiseren dat drie van haar vrienden in die tijd vergast worden. Ze herhaalt de oefening, deze keer zet ze de kookwekker op 10 minuten en stelt zich voor hoe dertig mensen die ze kent ongenadig de dood worden ingejaagd.
Het is slechts een van vele achteloze exercities in wreedheid die de verteller in Verbruikt licht zichzelf oplegt. Opvallend genoeg is het de kookwekker die deze denkoefening in gang zet. Nadat hetzelfde object eerder al associaties had opgeroepen met bomaanslagen door de IRA, en haar de fantasie opdrong om de magneetwekker aan de onderkant van de auto van de buurman te bevestigen, “gewoon om te proeven hoe het is om angst te zaaien”. Geweld, zo weet de lezer op dat punt inmiddels, eist een centrale rol op in het leven van de vrouw.
Aan de hand van beschrijvingen van huis-, tuin- en keukenmateriaal overschouwt de verteller haar leven. De herinneringen ontsporen bij elk object opnieuw, alsof Proust zijn madeleine in lsd sopt. Verbruikt licht is een boek van excessen. Beschrijvingen van geweldsdelicten, oorlogen en verkrachtingen volgen elkaar in sneltempo op. Een pepermolen roept associaties op met een handgranaat, drie zwarte slipjes op een radiator vormen samen Hitlers kapsel. De beeldspraak is overstuur, verziekt. De onmacht die misschien wel spreekt uit elke metafoor – we roepen een beeld in om een ander beeld duidelijker te krijgen – wordt door Lara Pawson uitvergroot.
Grove middelen
Hoewel elk hoofdstuk begint met een nauwkeurige observatie lijkt het haar om het tegenovergestelde te gaan: de gave die we ons eigen hebben gemaakt om weg te kijken. De excessen in Pawsons taal weerspiegelen de uitwassen van de westerse wereld. In Verbruikt licht brengen ogenschijnlijk vrije associaties verbanden in kaart die we vergeten of negeren. Haar telefoon is een “piepklein stukje Congo” en roept herinneringen op aan een stadje “waar kleuters kobalt uit stenen bikken”. Elk object is zwanger van betekenis, weinig huisraad blijft onschuldig.
Verbruikt licht is ostentatief géén roman. Zijn het memoires? Is Pawson de verteller? Dat ze lang werkte als oorlogsverslaggever – een biografisch detail vermeld op de omslag – echoot bij het lezen. “Wat had ik moeten meemaken om zo wreed te worden?”, klinkt het nadat ze zich heeft voorgesteld hoe het voelt om gefolterd te worden en om zelf te folteren. Soms droomt ze ervan zelf de eigenschappen van een ding te belichamen. “Effectief zijn, zonder aangedaan te zijn. Aanwezig zijn, maar niet betrokken.” Dit is een boek over trauma’s. Misschien niet eens louter persoonlijke trauma’s. De schrijver tracht het leed van de hele wereld in de huiskamer te passen.
Haar aanpak haalt ze bij de architect Louis Kahn. “Die geloofde dat een kamer iets religieus is, dat een kamer een wereld binnen een wereld is. Hij geloofde dat we allemaal bestaan uit verbruikt licht.” Het tweede deel van dat citaat geeft Pawson niet mee: “Wat van licht is gemaakt, werpt een schaduw, en de schaduw behoort tot het licht.”
Pawson toont ons de donkere zijde van de objecten die ons omringen. De lezer louter een geweten schoppen, is haar te min. Zij zet grovere middelen in. De opeenstapeling van onuitwisbare beelden roept associaties op met het doomscrollen van nieuwsberichten, met dat verschil dat de woorden van Pawson onder de huid kruipen.
LARA PAWSON
Verbruikt licht
Vertaald door Lisette Graswinckel. Koppernik, 160 blz., € 22,50. Oorspr. titel: ‘Spent light’